Annelies
Verlinden

De federale regering zet een belangrijke stap om de veiligheid en continuïteit van de dienstverlening in de penitentiaire instellingen onder alle omstandigheden te garanderen. In het regeerakkoord werd uitdrukkelijk afgesproken dat de gegarandeerde dienstverlening in de gevangenissen effectief moet worden uitgevoerd en nageleefd. Daarnaast werd in het Paasakkoord van 11 april 2025 bepaald dat het Koninklijk Besluit over de gegarandeerde minimale dienstverlening aan de ministerraad zou worden voorgelegd zodra een sociaal akkoord was bereikt over de verbetering van de arbeidsomstandigheden en de aantrekkelijkheid van het beroep van de medewerkers in de penitentiaire instellingen. Dat sociaal akkoord werd op 9 januari 2026 bereikt tussen minister van Justitie Annelies Verlinden en de vakorganisaties.

De wet van 23 maart 2019 voorziet reeds in een systeem van minimale dienstverlening tijdens stakingen in de gevangenissen. Die wet bepaalt welke essentiële diensten moeten worden gegarandeerd en laat toe om personeelsleden op te vorderen wanneer onvoldoende medewerkers beschikbaar zijn om deze dienstverlening te verzekeren. Maar vandaag kan die opvorderingsmaatregel echter enkel worden toegepast bij stakingen van meer dan twee dagen.

Evaluatie

Weliswaar heeft diezelfde wet tegelijkertijd voorzien in een evaluatiemechanisme om na te gaan of de minimale dienstverlening ook bij kortdurende stakingen van maximaal twee dagen wordt gegarandeerd. Uit de uitgevoerde evaluaties blijkt duidelijk dat dit vaak niet het geval is. Daarom geeft minister van Justitie Annelies Verlinden nu uitvoering aan de wettelijke mogelijkheid om de bestaande opvorderingsregeling ook toe te passen vanaf de eerste dag van de staking.

Cijfers

De cijfers tonen wel degelijk aan dat deze maatregel noodzakelijk is. Tijdens nationale stakingsacties in 2025 werd in 43% van de gevangenissen de minimale bezetting nodig om de minimale dienstverlening te garanderen niet gehaald. 

Omdat er geen stakingen van meer dan twee opeenvolgende dagen plaatsvonden, beschikte de overheid in de praktijk dus niet over de mogelijkheid om personeelsleden op te vorderen, dit terwijl de minimale dienstverlening herhaaldelijk onvoldoende werd gegarandeerd.

Deze situatie brengt aanzienlijke risico’s mee voor de veiligheid van de medewerkers, de gedetineerden en de samenleving. Tijdens stakingen in 2025 deden zich verschillende ernstige incidenten voor, waaronder branden, ontsnappingen en ontsnappingspogingen, evenals agressie tegen personeelsleden en geweldfeiten tussen gedetineerden onderling en situaties van misbruik.

Impact

Stakingen hebben bovendien een aanzienlijke impact op andere publieke diensten. In 2025 werden in totaal 2.715 personeelsleden van de geïntegreerde politie ingezet om de gevolgen van gevangenisstakingen op te vangen, goed voor maar liefst 21.720 arbeidsuren. Dat betekent een verdubbeling ten opzichte van de een eerder uitgevoerde evaluatie in 2021. Daarnaast moest sinds januari 2025 in dertien gevangenissen een beroep worden gedaan op het Rode Kruis om de continuïteit van de dienstverlening te ondersteunen.

Regeerakkoord en Paasakkoord

Met dit Koninklijk Besluit wordt een evenwicht nagestreefd tussen het recht op staken en de noodzaak om de veiligheid en de essentiële werking van de penitentiaire instellingen, en dus zo de veiligheid en de leefomstandigheden, als onderdeel van de publieke sector te waarborgen. 

De maatregel geeft uitvoering aan zowel het Arizonaregeerakkoord als het aan Paasakkoord van 11 april 2025 en moet ervoor zorgen dat de veiligheid van penitentiair personeel, medewerkers van de Gemeenschappen, vrijwilligers en gedetineerden ook tijdens kortdurende stakingen gegarandeerd blijft. Na publicatie in het Belgisch Staatsblad zal de maatregel in werking treden.